Białoporek brzozowy – grzyb o wielu właściwościach leczniczych

Fomitopsis betulina, znany w Polsce jako pniarek brzozowy, to grzyb należący do rodziny pniarkowatych (Fomitopsidaceae). W starszej literaturze i tradycji zielarskiej spotkać można również jego wcześniejszą nazwę łacińską – Piptoporus betulinus (Bull.) P. Karst. W języku potocznym funkcjonuje pod wieloma określeniami, takimi jak białoporek brzozowy, huba brzozowa, żagiew brzozowa czy porek brzozowy. Jest to grzyb jednoroczny, który rozwija się wyłącznie na brzozach, gdzie pasożytuje, powodując brunatną zgniliznę drewna.

Białoporek brzozowy – gdzie występuje?

Najczęściej spotykany jest w środowiskach wilgotnych i zacienionych, zarówno na żywych drzewach, jak i na martwych czy ściętych pniach brzozy. Występuje szeroko w strefie umiarkowanej półkuli północnej – w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. Pomimo swojej dostępności, współcześnie uznawany jest za grzyb niejadalny. Aczkolwiek nie jest absolutnie grzybem trującym. Owocniki białoporka pojawiają się od wiosny aż do jesieni. Początkowo mają barwę białą, z czasem jednak ciemnieją, przybierając odcień płowy, często z charakterystycznie jaśniejszymi brzegami. Miąższ pozostaje biały, zwarty i pozbawiony włókien, natomiast smak określany jest jako cierpki i lekko gorzki. Najlepiej zbierać go późnym latem, kiedy jest elastyczny i przyjemnie pachnie.

Zastosowanie białoporka

Historia wykorzystania białoporka brzozowego sięga bardzo odległych czasów. Jednym z najbardziej znanych dowodów jego stosowania jest odkrycie owocników przy szczątkach tzw. Człowieka Lodu – Ötziego, żyjącego około 3300 roku p.n.e. Nie wiadomo jednoznacznie, w jakim celu był on wówczas używany, jednak można przypuszczać, że Człowiek Lodu stosował go do walki z pasożytami. W medycynie ludowej białoporek był i jest do tej pory ceniony przede wszystkim za działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne oraz potencjalnie przeciwnowotworowe. Szczególnie popularny był w krajach Europy Wschodniej, takich jak Rosja, Węgry, kraje bałtyckie czy Rumunia. Wykorzystywano go tam zarówno ze względu na jego właściwości, jak i wartości odżywcze oraz działanie uspokajające.

Świeże, elastyczne owocniki stosowano zewnętrznie na rany, wykorzystując ich właściwości antyseptyczne i przeciwkrwotoczne, co przyspieszało proces gojenia. Z kolei suszony i sproszkowany grzyb używany był jako środek przeciwbólowy. Napary przygotowywane z białoporka stosowano jako wsparcie odporności, w kuracjach przeciwpasożytniczych, a także przy problemach żołądkowo-jelitowych. W tradycji zielarskiej wykorzystywano go również jako środek wspomagający organizm w stanach osłabienia oraz przy infekcjach.

Co znajdziemy w białoporku brzozowym?

Współczesne badania naukowe prowadzone w różnych ośrodkach, również w Polsce, potwierdzają, że Fomitopsis betulina jest bogatym źródłem licznych substancji bioaktywnych. W jego składzie zidentyfikowano między innymi kwasy tłuszczowe, zarówno nasycone, jak i nienasycone, w tym kwas palmitynowy, stearynowy, oleinowy i linolowy. Obecne są również polisacharydy, takie jak α-(1→3)-D-glukany, d-mannitol, α,α-trehaloza oraz piptoporan – związek o właściwościach bakteriobójczych. Szczególnie istotne są β-glukany, które wykazują działanie immunostymulujące i przeciwnowotworowe. Chronią komórki przed uszkodzeniami genotoksycznymi oraz hamują procesy angiogenezy i proliferacji komórek nowotworowych.

W owocnikach białoporka obecne są także antyoksydanty, takie jak tokoferole, kwas askorbinowy, β-karoten czy likopen. Odgrywają one istotną rolę w ochronie organizmu przed stresem oksydacyjnym. Znajdują się w nim również kwasy fenolowe o działaniu przeciwutleniającym, przeciwbakteryjnym, przeciwwirusowym, przeciwgrzybiczym i przeciwzapalnym. Na uwagę zasługują także związki terpenowe, w tym kwasy poliporenowe oraz inne unikalne substancje, które rzadko występują w innych grzybach. W składzie obecne są ponadto sterole, takie jak ergosterol, wykazujący działanie przeciwnowotworowe i immunostymulujące, a także związki indolowe, będące prekursorami serotoniny i melatoniny, co może mieć wpływ na regulację snu i samopoczucia.

Co istotne, badania wskazują, że podobnie jak w przypadku wielu roślin leczniczych, kluczowe znaczenie w skuteczności białoporka ma efekt synergii, czyli wzajemnego wzmacniania działania poszczególnych substancji aktywnych. W grzybie tym znajdziemy ich sporo. Wzmacniają one wzajemnie swoje prozdrowotne działanie.

Białoporek brzozowy – na co pomoże?

W badaniach in vitro, czyli prowadzonych na liniach komórkowych, zaobserwowano, że ekstrakty z białoporka brzozowego wykazują aktywność cytotoksyczną wobec różnych typów komórek nowotworowych, w tym raka prostaty, płuc, jelita grubego czy tarczycy. Co istotne, w wielu przypadkach nie wykazywano jednocześnie toksycznego działania wobec zdrowych komórek. Zauważono również, że skuteczność działania zależy od rodzaju zastosowanego rozpuszczalnika oraz stężenia ekstraktu.

Równie interesujące są wyniki badań dotyczących działania przeciwdrobnoustrojowego. Ekstrakty z białoporka wykazują zdolność hamowania rozwoju wielu bakterii i grzybów, w tym zarówno bakterii Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych, a także drożdży i pleśni. Obserwowano również potencjalne działanie przeciwpasożytnicze oraz wpływ na mechanizmy utrudniające przyleganie bakterii do komórek gospodarza, co może ograniczać rozwój infekcji już na wczesnym etapie.

Badania wskazują także na działanie przeciwwirusowe, przeciwzapalne oraz immunomodulujące. Zaobserwowano między innymi zwiększenie aktywności fagocytozy, będącej jednym z podstawowych mechanizmów obronnych organizmu. W kontekście procesów zapalnych wykazano zdolność ekstraktów do hamowania czynników prozapalnych, co może mieć znaczenie w profilaktyce i wspieraniu leczenia wielu chorób przewlekłych.

W badaniach in vivo, prowadzonych na zwierzętach, uzyskano dodatkowe, obiecujące wyniki. Dotyczyły one między innymi działania przeciwnowotworowego, przeciwwirusowego oraz przeciwzapalnego. Zaobserwowano również wpływ na enzymy związane z procesami chorobowymi, takimi jak nadciśnienie czy choroby neurodegeneracyjne. W niektórych eksperymentach zauważono także potencjał ekstraktów w ograniczaniu procesów związanych z przerzutami nowotworowymi.